Nikotynowa terapia zastępcza (NTZ) to bardzo popularny sposób rzucania palenia. Mechanizm działania NTZ polega na dostarczaniu organizmowi nikotyny, w zamian za nikotynę, która była dostarczana z dymem papierosów.

NTZ polega na stopniowym zmniejszaniu dawki nikotyny, dzięki czemu pod koniec terapii osiąga się wyznaczony cel, którym jest brak potrzeby dalszego przyjmowania nikotyny.

Istnieje kilka rodzajów preparatów stosowanych w formie nikotynowej terapii zastępczej:

1. Gumy do żucia. Zawarta w gumie nikotyna wchłania się do organizmu przez błonę śluzową jamy ustnej. Odczuwalny efekt nikotynowy pojawia się po kilku minutach. Zaletą jest możliwość samodzielnego dozowania dawek. Guma do żucia z nikotyną wymaga innego sposobu żucia niż zwykła. Gumę należy żuć powoli przez około 5 – 10 minut, a następnie również przez podobny okres czasu, gumę należy umieścić między dziąsłami a policzkiem. Kolejnym etapem jest ponowne żucie gumy przez około 20 - 30 minut. Prawidłowy sposób żucia gumy zapewnia odpowiednie wchłanianie nikotyny. Pośród najczęściej występujących działań niepożądanych znajduje się podrażnienie jamy ustnej, czkawka, oraz niestrawność. Przykładowe preparaty: Nicorette Classic, Nicorette Mint, Nicorette Freshmint.
2. Tabletki podjęzykowe (pastylki do ssania). Nikotyna jest uwalniana i wchłaniana w jamie ustnej tak samo jak w przypadku stosowania gum do żucia. Tabletki są alternatywnym rozwiązaniem dla osób, które nie przepadają za żuciem gum. Pastylek nie można połykać w całości. Czasami mogą wystąpić niewielkie skutki oboczne w postaci suchości w jamie ustnej i lekkiego podrażnienie gardła. Przykładowe preparaty: NiQuitin, Nicopass.
3. Spreje do nosa. Preparat zawiera roztwór nikotyny, który podaje się bezpośrednio do nozdrzy. Nikotyna wchłania się przez błonę śluzową nosa. Zaletą jest bardzo szybkie wchłanianie nikotyny, szybsze niż w przypadku plastrów, gum i tabletek. Może powodować podrażnienie nosa.
4. Inhalatory. Posiada szczególne przeznaczenia dla osób silnie uzależnionych nie tylko od nikotyny, ale od samego procesu palenia papierosa. Preparat zawiera ustnik oraz wkład, który wystarcza na 4 inhalacje. Proces zaciągania się, wygląda tak samo jak w przypadku papierosa. Inhalatory mogą wywołać kaszel, podrażnienie jamy ustnej i gardła, ból głowy, alergię, katar, ból brzucha, nudności, wymioty, suchość w ustach, biegunkę i nasilone pragnienie. Przykładowym preparatem jest Nicorette Inhaler.
5. Plastry transdermalne. Plastry zawierają nikotynę, która wchłania się do krwioobiegu po przez skórę. Plaster przykleja się raz dziennie (niektóre wydzielają nikotynę przez 24 godziny, a inne przez 16 godzin, uwzględniając przerwę na sen). Miejsce, w którym można przykleić plaster nie jest bez znaczenia. Należy wybierać taki fragment skóry, który nie jest owłosiony. Najlepiej wybrać skórę ramion, nóg lub tułowia. W celu uniknięcia podrażnień, nie powinno się naklejać plastra dwa razy pod rząd w tym samym miejscu. Rzadko mogą wystąpić bóle głowy, zaburzenia snu, nudności, wysypka, swędzenie, kołatanie serca czy pokrzywka. Przykładowe preparatu: NiQuitin – przezroczysty system transdermalny, Nicorette Semi.

Niepodważalną zaletą Nikotynowej Terapii Zastępczej jest ograniczenie dostarczania substancji toksycznych towarzyszących nikotynie w papierosie. Podaż samej nikotyny, zmniejsza część niepożądanych działań. Ponadto stopniowe odzwyczajanie organizmu od działania nikotyny zmniejsza ryzyko objawów Zespołu Abstynencyjnego (m.in. bóli brzucha, wymiotów, bóli głowy czy drażliwości)